Ataerkil Para ve Yönetimi: Nereye Kadar?

Kadınların iş yaşamına katılma oranı giderek artıyor. Lakin yönetim kademesi arttıkça kadınların sayısının azaldığını görüyoruz. Dünya yönetiminin erkek bir karaktere sahip olduğunu genel kabul görmüş bir durum. Kadınların yöneticilik vasfı ile ilgili birtakım önyargılar da buna eklenince ortaya ataerkil bir yönetim anlayışı çıkıyor. Kadın yöneticilerin erkek yöneticilere göre daha az profesyonel davrandığı, iş yaşamı dışındaki etkenlere daha fazla zaman harcadığı iddiaları mevcut.  

Kadınların üst yönetime geçişini zorlaştıran sürecin toplumun mu yoksa kadının kendisinin mi olduğu konusunda bazı yaklaşımlar mevcut. Akademik çalışmaların bir kısmında kadın üst düzey yöneticilerin işletme karlılığına etkisinin olumlu olduğu ortaya çıkarken, bir kısmında ise karlılığa olumsuz etki ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda, kadınların ya da erkeklerin üst düzey yönetici olduklarında işletme karlılığına olumlu ya da olumsuz etki ettiği iddiası doğru değildir. Karar verici yöneticilerin cinsiyetine göre iyi bir yönetim kabiliyetine sahip olup olmadığına dair net bir kanıt yoktur. Bu nedenle, kadınların yönetimde başarılı olamayacaklarına dair önyargılar da yersizdir.

Yükseköğretimde yönetim bilimleri alanlarında kadın ve erkek öğrencilerin oranı hemen hemen birbirine eşit iken aynı eğitimi alan ve orta düzey yöneticilik kademesine kadar birlikte yükselip bu kademeden sonra kadının üst kademeye geçemeyişi soru işareti içeren bir durumdur. Bazı yaklaşımlar, bu durumu kadının doğasına, bazıları ise erkeklerin daha iyi bir yönetim yeteneğine sahip olmalarına bağlamaktadır. Oysa psikolojik temelli araştırmalar (Sundheim,2013) kadının çok yönlü düşünme yeteneği ile riski yönetme konusunda erkeklerden daha profesyonel davranabildiklerini ortaya koymuştur. Diğer yandan kadınların üst yönetime geçişini zorlaştıran sürecin toplum mu yoksa kadının kendisi mi olduğu konusunda bazı yaklaşımlar mevcuttur.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, dünyanın çeşitli ülkelerinde %60’lara varan kadın yönetici oranları söz konusudur. Özellikle Latin Amerika ülkelerinde ve ardından Avrupa ülkelerinde kadın yöneticilerin toplam yönetim içerisindeki payları oldukça yüksektir. Ortadoğu bölgesi ise kadın yöneticilerin oranının en düşük olduğu bölgedir.

Gerek kamu sektöründe gerekse özel sektörde ilk ve orta kademede sıkça rastlanılan kadın çalışanların sayısı, üst kademede yok denilecek kadar azdır. Kurum ve kuruluşların karar mekanizmaları olan üst yönetimde kadınların sayıların oldukça az olması, toplumsal kalıpların iş hayatına taşındığının bir göstergesidir. Aşağıdaki tabloda 1950 yılından günümüze dünyanın çeşitli ülkelerinde görevlendirilmiş kadın merkez bankası başkanlarına ve guvernörlere yer verilmiştir. Verilere göre; kadın merkez bankası başkanları ve guvernörler, yoğunlukla Avrupa, Güney Amerika ve Afrika’da yer almaktadır. 2008 küresel finans krizinden sonra, dünyanın en büyük rezervini ve dövizini yöneten Amerikan Merkez Bankası Başkanı, Jannet Yellen olmuştur. Dünya ekonomisinin değişmek için yön aradığı 2000’li yıllarda kadınların ülkelerin ekonomisini yöneten kademelerde olmaları demokratik çerçevede önem arz etmektedir. 

Tablo: 1950’den Günümüze Dünyada Kadın Merkez Bankası Başkanları

İsim Yıllar Görev
Greta Kuckhoff 1950-1958 Alman Ulusal Bankası Başkanı
Grete Wittkowski 1967 Alman Ulusal Bankası Başkanı
Liberia Ellen Johnson-Sirleaf 1980 Liberya Ulusal Bankası Guvernörü
Chen Muhu 1987-1993 Çin Halk Bankası Başkanı
Maria Schaumayer 1990-1995 Avusturya Ulusal Bankası Başkanı
Sirkka Hämäläinen 1992-1998 Finlandiya Bankası Başkanı
Sirkka Hämäläinen 1998-2003 Avrupa Merkez Bankası Yönetim Kurulu Üyesi
Lilly Zapata 1992-1993 Guatemala Ulusal Bankası Başkanı
Pany Yathotou 1992-1998 Laos Bankası Guvernörü
Sandra Fuentes 1992-1994 Peru Merkez Bankası Başkanı
Hanna Gronkiewicz 1992-2000 Polonya Merkez Bankası Guvernörü
Ruth de Krivoy 1992-1994 Venezüella Merkez Bankası Başkanı
Katalin Botos 1993-1994 Macaristan Bankacılık Düzenleme Kurumu Başkanı
Lucia Armijos 1993-1996 Ekvador Merkez Bankası Başkanı
Tatiana V Paramonova  1994-1995 Rusya Merkez Bankası Başkanı
Bodil Nyboe Andersen 1995-2005 Danimarka Ulusal Bankası Guvernörü
Tamara D Vinnikova 1996 – … Belarus Ulusal Bankası Başkanı
Sursattie Singh 1998 – … Guyana Ulusal Bankası Guvernörü
Maria Pires de Carvalho Silveira 1999-2002 Sao Tome Merkez Bankası Guvernörü
Victoria Asfura de Diaz 1999-2002 Honduras Merkez Bankası Başkanı
Violeta Asfura 1999- … Venezüella Merkez Bankası Başkanı
Marion Williams 1999- … Barbados Merkez Bankası Guvernörü
Anne Berit Christiansen 1999- … Norges Bankası Guvernörü
Zeti Akhtar Aziz 2000 -… Malezya Ulusal Bankası Guvernörü
Linah Mohohlo 2000- … Bostwana Bankası Guvernörü
Luz Maria Serpas de Portillo 2002- … El Salvador Merkez Bankası Başkanı
Maria Elena Mondragon de Villar 2002- … Honduras Merkez Bankası Başkanı
Maria Do Carmo Trovoada Silveira 2002-2005 Sao Tome Merkez Bankası Guvernörü
Sherkersoltan Mukhammedova 2003 – … Türkmenistan Merkez Bankası Başkanı
Kori Udovicki 2003 – … Sırbistan Ulusal Bankası Guvernörü
Cheryl Ann Lister 2003 – … Bermuda Parasal Otorite Başkanı
Ana Das Lourenco 2006- … Angola Merkez Bankası Guvernörü
Felisa Jsefina Miceli 2006- … Arjantin Merkez Bankası Guvernörü
Wendy Craigg 2006- … Bahamalar Merkez Bankası Guvernörü
Gabriela Nunez de Reyes 2006- … Honduras Merkez Bankası Başkanı
Jancinta Mwatela 2006 Kenya Merkez Bankası Guvernörü
Shamshad Akhtar 2006- … Pakistan Merkez Bankası Guvernörü
Monica Lujan Perez dos Santos 2006- … Paraguay Merkez Bankası Başkanı
Siosi Cocker Mafi 2006- … Tonga Merkez Bankası Guvernörü
Tarisa Wantanagase 2006- … Tayland Merkez Bankası Guvernörü
Mercedes Marcó del Pont 2010-… Arjantin Merkez Bankası Başkanı
Yussur Abrar 2013 Somali Merkez Bankası Guvernörü
Elvira Nabiullina 2013-… Rusya Merkez Bankası Guvernörü
Janet Yellen 2014-… Amerikan Merkez Bankası Başkanı

Kaynak: Worldwide Guide To Women In Leadership,   ,http://www.guide2womenleaders.com/National_Banks.htm

Dünyada Maliye ve Ekonomi Bakanlığı yapmış kadın sayısı sınırlıdır. Özellikle Avrupa, Afrika ve Güney Amerika’nın kadın ekonomi yöneticisine nispeten daha fazla yer vermesi dikkat çekicidir. Doğuya doğru gidildikçe kadın ekonomi yöneticilerinin sayısı hızla düşmektedir. Literatürde demokratikleşmenin göstergelerinden biri olarak kabul gören kadın yönetici sayıları, dünyadaki kutuplaşmış dengelere örnek olarak verilebilir.

Yükseköğretimde iktisat, işletme ve ekonomi eğitimi alan kadın öğrencilerin sayısı en az erkek öğrenciler kadar olmasına ve bu alanlarda lisansüstü eğitim alan kadın sayısının hızla artmasına rağmen bu kurumların başında kadın yönetici olmaması konunun daha fazla gündeme gelmesi gerektiğini göstermektedir. Dünya ekonomisinin değişmek için yön aradığı 2000’li yıllarda kadınların ülkelerin ekonomisini yöneten kademelerde olmaları demokratik çerçevede önem arz etmektedir. Bir ülkenin para politikasını, maliyesini, ekonomisini yönetebilecek profesyonellerin tamamına yakınının erkek olması hem siyasi hem de toplumsal süreçlerin ataerkil bir yapıda olduğunu göstermektedir. 

Komşum birikiminin tamamını dolara yatırdı. Ben de dolar almalı mıyım?

Yatırım kişiye özeldir, tıpkı bir diyet listesi gibi…Her yatırımcının;

  • Tasarruf etme amacı,
  • Tasarrufu elinde tutma vadesi,
  • Karakteri doğrultusunda risk iştahı,
  • Yatırımdan beklediği sonuçlar farklıdır.

Örneğin komşunuz 100.000 TL’sini kızının yönlendirmesi ile dolara yatırmış, 5.25 TL’den aldığı doları 7.15’ten satabilmiş olsun…Bu işlemin sonucunda komşunuz sadece 2 ayda portföyünü 136.190 TL’ye taşımış oldu…Ne kadar güzel bir sonuç değil mi? Herkes böyle bir yatırım yapmak ister…

Siz de komşunuzdan bunu duyunca heyecanlandınız ve elinizdeki 100.000 TL’yi 7.05’ten dolara yatırdınız, ancak dolar düşmeye başladı… Sabırla beklediniz daha da düştü ve 5.30 seviyesine kadar çekildi…Büyük hayal kırıklığı yaşadınız ve portföyünüz 75.170 TL’ye düştü…3 ayda bir yıllık birikiminizi kaybettiniz…Gerçekten çok can sıkıcı bir durum…

Örnekte de görüldüğü gibi her yatırım kendi dönemine, piyasanın yapısına göre riskler taşır, zar zor biriktirdiğiniz paranızı kulaktan dolma, çok dalgalı piyasalarda değerlendirmeniz ek riskler içerir…

Bir de şu örnekten yola çıkalım…

Ali Bey emeklidir, kendi evinde oturmaktadır ve bir aracı vardır. Emekli maaşı dışında kira geliri de bulunmaktadır. Torunu için biriktirdiği bir yatırımı olan Ali Bey, yaptığı yatırımda enflasyonun üzerinde bir getiri beklemektedir. Bu nedenle 500.000 TL’sini risk alarak altına yatırmıştır. Altının düşüşe geçmesi ile parasının bir miktarını kaybetmiştir. Ancak Ali Bey’in acelesi yoktur, çıkmasını bekleyebilir. Zaten torunu için biriktirmekteydi bu tasarrufu…

Zeynep Hanım ise henüz 35 yaşında, özel sektörde çalışan, kirada oturan orta düzey bir yöneticidir. Ev alma hayali kurmaktadır. Peşinat için biriktirdiği 150.000 TL’sini Ali Bey ile aynı dönemde altın alarak değerlendirmek istemiştir. Beklediği gibi bir sonuç alamayan Zeynep hanımın portföyü 130.000 TL’ye düşmüştür. Kazanacağım derken elindekini de kaybetmiştir. Zeynep hanım için bu durum, ev fiyatları aynı kalırsa en az 6 ay da beklemesini gerektirecektir. Zeynep hanım için zaman önemlidir, çünkü bir taraftan kira ödüyor, bir taraftan da birikimini değerlendirmek istiyor. Bu yüzden pişman olmuştur, peki ne yapmalıydı?

Görüldüğü gibi iki yatırımcı arasında fark, yatırımın sonucundaki durumun yarattığı etki ile ortaya çıkıyor…

Peki Zeynep Hanım nerede hata yaptı?

Zeynep hanımın kısa vadede ev alma arzusu var, yani 1 yıldan önce…bu hedefine ulaşmak için maaşından birikim sağlıyor, başka gelir kaynağı yok. Bu kadar kısa vade içerisinde oynak piyasalarda işlem yapmak biraz riskli olabilir. Tasarruf sonucunda bir kısa vadeli bir hedef söz konusu ise birden fazla yatırım aracı ile riski dağıtmak yani portföy çeşitlendirmesi yapmak mantıklı olacaktır.

Eğer Zeynep Hanım,

Aynı dönemde 150.000 TL’sinin 50.000 TL’sini altına, 50.000 TL’sini vadeli mevduata, 50.000 TL’sini Hisse Fonuna yatırmış olsa idi, dönem sonunda 162.000 TL getirisi olacaktı. Ancak tasarrufunun tamamı ile altın yatırımı yaptığı için tüm riskini sadece bir yatırım aracına bağlamış oldu.

Aynı durum Ali Bey için de geçerli elbette…Ali Bey’in yatırım vadesi ve hedefi farklı olduğu için sadece altına yatırım yapmasının etkisi Zeynep hanıma göre daha düşüktür.

Özetle, tüm yumurtaları aynı sepete koyarsak sepet düştüğünde tüm yumurtalar kırılabilir, buna karşın tüm yumurtaları birden fazla sepete dağıtırsak kaybetme olasılığımız düşecektir.

Tasarruf ederken yapılan yanlışlardan biri de tasarrufun enflasyon yokmuş gibi evde, cüzdanda ya da bankalarda vadesiz hesapta tutulmasıdır. Enflasyonun yüksek olduğu bir ekonomide bir tasarruf hesabının öncelikli amacı tasarrufun enflasyona karşı korunmasıdır. Hiçbir getiri sağlamadan tasarruf etmek, rasyonel (akıllıca) bir tasarruf alışkanlığı değildir.

Ah Altın ne zaman dillerden düşeceksin?

“Altın” değer kavramına anlam veren, bu kavramı en iyi anlatan metadır. Bu yönü ile toplumsal ve sosyolojik önemi de bulunan altın tüm dünyada istisnasız “değerli” olarak görülmektedir. Altını bu kadar değerli yapan birtakım unsurlar var tabii ki. Bunların başında ekonomik değeri bir yana fiziksel anlamda düşünüldüğünde “bozulmaması” önemli bir unsurdur. Gümüş kararabilir, bakır oksitlenebilir, demir paslanabilir ancak altın binlerce yıl toprağın altında beklese de bozulmaz. Şuan dünyanın en büyük altın deposu, New York’ta Manhattan’ın kayalıklı zemininin derinliklerindedir. 39 metre derinlikte, 90 ton ağırlıkta hava geçirmez bir kapının ardında yatmaktadır bu altın madenleri. Diğer bir faktör ise, yaygınlıktır. Tüm dünya tarafından değeri kabul görmüş bir metaldir altın. Nitekim bu nedenle bir zamanlar paranın değeri altına bağlanmıştır. İnsanlar, yüzyıllar boyu altın uğruna suç işlemişler, zalimleşmişlerdir. Buna karşılık, altın insanoğluna şiir yazdırmış, destanımsı benzetmeler de yaptırmıştır. Shakespeare şu şiirinde altını tarif ediyor:

“Bu sarı köle

Bağlar, çözer dinleri; günahkarı kutsar,

Cüzamlıya bile taptırır insanı; alır hırsızı,

Unvan verir, nişan verir, şan verir,

Oturtur senatörlerle yan yana.”

Ekonomik anlamda ise altın, küresel finans krizinden sonraki hızlı yükselişi ile dikkatleri hızla üzerine çekmiş, ilgi odağı olmuş bir madendir. Altına “maden” dememin sebebi, altının ne banknot ne de sanal para oluşudur. Diğer bir ifade ile aslında özü itibari ile altın “bir finansal ürün değildir”. Yatırım anlamında onu bu kadar değerli yapan, finansal yatırım olarak kullanıldığında verdiği “psikolojik algı”dır. Altını kötü günlerin garantisi olarak görmek, ona diğer yatırımlardan farklı anlamlar yüklemektedir.

Özellikle altın talebi yüksek olan Hindistan, Çin, İtalya, Türkiye gibi ülkelerde altına duyulan güvenin neden finansal sisteme olan güvenin üzerinde olduğu merak konusudur. Bu düşüncenin temelinde şu gerçek yatmaktadır: Altın madeni 10–12 bin yıldır insanlık tarafından bilinen, saklanan ve tutkuyla bağlı kalınan bir meta. Oysa insan modern finansal sistem ile tanışalı ortalama 200 yıl olmuştur. Bu süre, Türkiye için gerçek anlamda 1980’lerden sonra başlamaktadır. Yani, 30 yıl gibi çok kısa bir süre. Bu durumda, insanın altını finansal araçlara tercih etmesine şaşırmamak lazım…

Altını finansal sistem içerisine sokan ve ona bu derece güçlü bir değer veren unsurlardan biri de dünya finansal sistemine yön veren Merkez Bankası ve büyük finansal kuruluşların talebidir. Bir anlamda, altın bu kuruluşlar tarafından finansal sistemde tasdik edilen bir yatırım şeklidir. Özellikle rezerv yönetiminde kullanılan bir güç sembolü olan altının mikro halinin bireysel ve kurumsal yatırımcılarda görmekteyiz. Diğer bir ifade ile küçük yatırımcılar büyük finansal kurumları taklit etmektedirler.

Dünyanın en değerli madeni olan altının finansal sistemde çok kısa bir sürede gram altın alım satımı, altın fonları gibi değişik yatırım şekillerinde yer ettiğini görüyoruz. Ancak, hâlihazırda fiziki olarak tutulan altın, diğer ifade ile “yastıkaltı altın”ın ülkemizde oldukça yüksek miktarlarda olduğu tahmin edilmektedir.

Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliği’nin 2011 yılında yatırım tercihi üzerine yaptığı araştırmaya göre, Türkiye’de akla ilk gelen yatırım aracı nedir sorusuna her eğitim seviyesinden katılımcılar ilk sırada (%24 ila %47 arasında) “altın” cevabını vermişlerdir. Altından sonra gayrimenkul ve daha sonra “mevduat” gelmektedir. Kaldı ki, 2011 yılına göre bugün mevduat faizlerinin ne kadar düştüğü ortada. Mevduat diyenlerin çoğunun altın ve gayrimenkule döndüğünü tahmin etmek zor olmasa gerek. Diğer yandan, bu araştırmaya göre, altın “en bilinir” yatırım aracı olarak belirlenmiş. 10.000 TL’niz olsa neye yatırırdınız sorusuna ise, yine %41 ile “Altın” cevabı verilmiş. Bunun nedeni olarak ise, “güvenilir olması” tercihi ilk sırada yer alıyor.

Altın ile ilgili sosyolojik, psikolojik, ekonomik birçok şey yazılabilir. Dünya tarihine damgasını vurmuş liderler, ekonomistler, edebiyatçılar bile “altın” ile ilgili sözler sarf etmişlerdir. İşte bazıları:

  • SSCB’nin eski lideri Vladimir Lenin: “ Dünya ölçeğinde zafere ulaştığımız zaman, altını, dünyanın en büyük kentlerinden bazılarının sokaklarında umumi tuvaletler yapmak için kullanacağımızı düşünüyorum.”
  • Kral Ferdinand: “Altın bütün metaların en değerlisidir, altın hazine demektir ve ona sahip olan bu dünyada tüm ihtiyaçlarını karşılayacak, ruhları araftan kurtarmanın, cennete ulaşmanın araçlarına sahip olacak.
  • Karl Marx: “Altın ve gümüş doğal olarak para olmamasına rağmen, para doğal olarak altın ve gümüştür.”
  • Norm Franz: “Altın kralların, gümüş centilmenlerin, takas köylülerin, kağıt para ise kölelerin parasıdır.”
  • Ernest Hemingway: “Ve Tanrı bütün malların değer ölçümlerine faydalı olsun diye altın ve gümüşü yarattı.”

En iyi yatırım aracı hangisidir?

Herkes için geçerli olan, tek tip “en iyi yatırım aracı” diye tanımlanabilecek bir yatırım türü yoktur. Yatırım araçlarının beklenen getirileri, dünyanın ve ülkenin içinde bulunduğu ekonomik duruma göre, yatırımcıların eğilimine göre değişir. Her bireyin yaptığı birikimin hikayesi farklıdır. O nedenle herkese aynı yatırım aracını önermek bireysel yatırımcı için hüsrana neden olabilir. Örneğin iki bireyi ele alalım…

Ali Bey emekli, evi olan sakin, sabırlı ve olgun biridir. Tek yatırım amacı torununun eğitimi için biriktirdiği miktarı değerlendirebilmektir. Fatma Hanım ise henüz 35 yaşında beyaz yakalı bir çalışandır. Çalışmaya başladığından beri 100.000 TL biriktirmiştir. Ev alma hayali olan Fatma Hanım, uygun evi bulana kadar elindeki peşinat miktarını değerlendirmek istemektedir.

Bu iki yatırımcının risk seviyesi, karakter yapısı ve yaşı dolayısıyla hayata bakışı ve dolayısıyla beklediği getiri farklıdır. Bu örnekte sadece iki yatırımcı vardır. Oysa yüzlerce farklı karakter ve yaşam varken herkese aynı yatırım önerisinde bulunmak doğru olmaz görüşündeyim.

Yüksek Riskten Düşük Riske Göre Yatırım Araçları

En bilinen yatırım araçlarını risklerine göre yüksek riskten düşük riske doğru sıraladım. Risk ile beklenen getirinin doğru orantılı olduğunu bilmemiz gerekir. Düşük risk alarak çok kazanmak neredeyse mümkün değil. Yani bu işin matematiğine uymuyor zaten. Bu nedenle hızlı ve kolay para kazanmak her zaman yüksek riskler içerir. Düşük riskte ise daha düşük getiriler mümkündür. Tabiri caizse ne kadar ekmek o kadar köfte:)

Sanal Paralar: Sanal paraların ülkemizde herhangi bir düzenlemesi bulunmadığından en riskli yatırım aracı olarak nitelendirdim. Kripto varlıklar ileride hayatımızı etkileyecek bir teknoloji. Ancak biz bu varlıkları bitcoin olarak gördüğümüz sürece daha çok hüsrana uğrarız. 

Foreks: Foreks piyasaları kaldıraçlı piyasalar olup 5 gün 24 saat açık, her an hızlı hareket eden fiyatlar söz konusu olduğundan yine yüksek risk grubuna aittir. Profesyoneller bile bu piyasalarda zorlanmaktadırlar. 

Döviz: Döviz piyasaları her zaman çok kazandıran piyasalar olarak algılanıyor ancak yukarı ve aşağı yönlü hareketlerin çok sert olduğu piyasalardır.                              

Gayrimenkul: Aslında gayrimenkulün finansal bir yatırım aracı olarak tanımlanması tartışmalı bir konu. Bence bir taşınmaza dayandığı için gayrimenkul bir finansal yatırım değildir. Ancak Türkiye’de gayrimenkul birikimlerin değerlendirildiği bir yatırım şekli. Özellikle emeklilik için kira geliri sağlamak, kiradan kurtulmak ve çocuğunun geleceği için kira alarak bir plan oluşturmak bizim toplumumuzda yaygındır. 

Hisse Senedi: Hisse senetleri piyasası aslında çok yüksek riskli bir yatırım aracı olarak bilinse de temel analiz yapılarak uzun vade tercih edildiğinde orta riskli olarak nitelendirebileceğimiz bir yatırım aracıdır.

Altın: Altın, Türk halkının en sevdiği yatırım araçlarından yine orta riskli bir yatırım aracıdır. Gram altın aldığınızda ons/dolar biriminden çevrildiği için hem dolara hem de altının kendisine yatırım yapmış oluyorsunuz. Altın düşse bile dolar arttığında sert düşüşlere karşı kendinizi koruyabilirsiniz.

BES: Bireysel emeklilik sistemi ülkemizde yanlış anlaşıldı ve fon yönetimi sorunlu. Ancak uzun vadede oldukça mantıklı bir yatırım şekli. Bireysel emekliliği diğer yatırımlar ile karşılaştırmamak gerek. Çünkü yapılan diğer yatırımlar genellikle emekliliğe kadar bozduruluyor, BESin amacı ise sadece yaşlılıkta daha rahat bir hayat için gençken yatırım yapmaktır. 

Yatırım Fonları: Yatırım fonları ne yapacağını bilmeyen bireysel yatırımcı için tasarlanmış, dünyada çok tutan ama ülkemizde pek bilinmeyen ve tercih edilmeyen bir yatırım aracı.

Devlet Tahvili / Hazine Bonosu: Hazine bonosu ve devlet tahvilinin faizi risksiz faiz oranı olarak baz alınır. Çünkü devlet garantisindedir. Ancak özel sektör de bono ve tahvil ihraç edebilmektedir. Onların riski devletin ihraç ettiği bono ve tahvile göre daha yüksektir.

Vadeli Mevduat: Vadeli mevduat ise bilinen en kolay, en düşük riskli yatırım şekillerinden biridir.

Yatırım yaparken dikkat etmeniz gerekenler?

Yatırım kişiye özel olmalıdır. Tıpkı diyet listesi gibi… Herkesin birikim yapma amacı, miktarı ve süresi farklıdır. Kendinizi başkaları ile kıyaslamayın. Sizin için 10.000 TL önemli iken başkası için bu derece önemli olmayabilir.

Komşunuzdan ya da akrabanızdan duyduğunuz yatırım tavsiyesini kendinize uygulamanız hüsranla sonuçlanabilir. Finansal piyasalar bazen o kadar oynaktır ki profesyonel yatırımcılar bile bu dalgalardan nasibini alır.

Kısa sürede para kazanmak diye bir şey yoktur. Şans eseri binlerce kişi arasından bir kişi böyle bir imkân sağladıysa piyasada sanki herkes kazanıyormuş gibi dedikodu yayılır. Unutmayın para kazanmak bu kadar kolay olsaydı size bu hikayeleri anlatan kişiler çok zengin olurdu. Ülkemizde Çiftlikbank, Banker olayları gibi dolandırıcılıklar sürekli olmuştur. Bundan sonra da yüksek ihtimal böyle vaatlerde bulunanlar çıkacaktır. Emekleriniz için, sevdikleriniz için bu tür girişimlerden uzak durun.

Yatırım yaparken şu sorulara cevap vermeniz iyi olur.

  • Yatırımınızın amacı: Ev ya da araba almak mı? Tatil mi, düğün mü?
  • Yatırımınızın süresi: 10 yıl, 5 yıl, 1 yıl, 6 ay…
  • Yatırımınızın riski: Yüksek risk, orta risk, düşük risk…
  • Yatırımınızın beklenen getirisi: Enflasyon oranında, enflasyon üzerinde vb.

Ne kadar kazandığınız önemlidir. Ancak ne kadar harcadığınız ondan daha önemlidir.

Çevrenizde terfi aldım ama maaş yine yetmiyor diyen insanlar olabilir. İnsanlar terfi aldıkları ya da maaşları önemli oranda arttığı zaman giderlerini de birdenbire arttırırlar.
Örneğin oturduğu semti değiştiren, arabasının modelini değiştiren biri maaşı artsa da birikim yapamaz. Buradaki anahtar çözüm; Artan maaş farkının en azından yarısını sanki o terfiyi hiç almamış gibi biriktirmektir.

İşyerinde terfi aldınız ve maaşınız 4000 TL’den 6000 TL çıktı. Maaşınızda 2000 TL zam var. Sanki maaşınız aslında 5000 TL’ye yükselmiş gibi her ay 1000 TL arttırabilirsiniz. Böyle başlarsanız birikim yapmak kolaylaşır. Düşünsenize aslında işyeriniz gerçekten size 1000 TL zam da yapmış olabilirdi.

Tatilinizi bütçenize göre seçin.

Tüm yıl yoruluyoruz, tatil yapmak herkesin hakkı. Ancak son yıllarda tatil deyince aklımıza genellikle her şey dahil açık büfeli oteller geliyor. Tatilinizi bütçenize göre ayarlayın. Sosyal medyadan insanların paylaşımlarını görüp de “Ben de burada tatil yapmalıyım, benim neyim eksik?” diyerek borçlanıp tatile gitmeyin.
Herkesin bütçesi farklıdır. Ayrıca lüks yerlere gidenlerin bütçesini zorlayıp gitmediğini nereden bilebiliriz? Belki kış aylarında çok zorlanıyor, belki pişman oluyordur. Gösteriş için yapılan şeylerden uzak durun. Yazın yaptığınız hesapta olmayan harcamalar tüm yıl bütçenizi zorlayabilir. Tatil demek dinlenmek demektir. Sizi dinlendirecek yerleri, etkinlikleri keşfedin. Daha ekonomik ve huzurlu bir tatil için birçok alternatif olduğunu unutmayın.

Bütçenize etki eden gizli çevre: Arkadaşlarınız

Arkadaş çevreniz yaşam tarzınıza göre değilse onlara ayak uydurmak için bütçenizde ciddi açıklar meydana gelebilir. Ortalama bir bütçeye sahip biri olduğunuzu düşünelim. Çok zengin biri ile arkadaş olduğunuzda bir süre sonra bu durum sizi rahatsız etmeye başlar. Bütçenize uygun etkinlikler yapmakta zorlanır, sırf arkadaşlarınıza uyum sağlamak için giyiminizden yiyeceğinize kadar çok sayıda harcamayı borçlanarak yapmak zorunda kalabilirsiniz. Kitap okumayı seviyorsanız kitap okuyan dostlarınız sizi daha mutlu edecektir. Ortak noktalarınızın olduğu ve hayata aynı çerçeveden baktığınız insanlar ile daha kolay bir bütçe yönetebilirsiniz.

Araba alırken neleri gözden kaçırıyoruz?

Toplumumuzda araba sahibi olmak bir güç, itibar gösterisi olarak nitelendiriliyor.

Araba satın alırken kullanma amacınızı düşünerek karar verin. Örneğin sadece şehir içinde genellikle yolcusu kendiniz olacağınız bir ulaşım amacı için motor gücü yüksek bir araç almak yerine park etmesi kolay, daha küçük motorlu bir araç tercih edebilirsiniz. Böylelikle vergisi ve masrafları da daha az olur. Sırf gösteriş için kredi çekerek bütçenizin çok üzerinde bir araç almak uzun vadede sizi yıpratabilir. Eğer koleksiyoner değilseniz alacağınız aracın daha sonra kolay satılabilir bir marka ve model olmasına dikkat etmeniz ikinci el piyasasında işinizi kolaylaştırır.

Ev alırken bunları göz önünde bulundurun!

Türk toplumunda “ev” demek sadece barındığın yer anlamına gelmez. Ev yaşamdır, anılardır, geçmiştir, gelecektir. Yani eve yüklediğimiz anlam bir yatırımdan çok daha fazlasıdır. Bizde “baba evi” diye bir kavram vardır. Evlerimiz betonarme olsa da onlara farklı yaklaşırız. Bu nedenle, ev almak hayatımızda büyük bir dönüm noktasıdır.

Kira ödemeyen, evi olan kişinin hayatı biraz daha garanti altındadır. İşsiz kalması durumunda en azından ev kirasını ödemek zorunda kalmayacaktır. Özellikle oturmak için ev aldığımız zaman sadece evin iç ve dış özelliklerine değil bulunduğu semt, deprem bölgesi ise ne durumda olduğu, merkezi olup olmadığı gibi durumları da göz önünde bulundurmak faydalı olabilir. “Ev alma komşu al” diyen Atalarımız defalarca bu sözü teyit eden tecrübeler yaşamışlar. Dolayısıyla muhite de dikkat etmek gerekir.

Yatırımlık ev bakılıyorsa değerlenmiş semtlerden ziyade henüz yeni yerleşimi olan yerlerin tercih edilmesi ileride yaptığınız gayrimenkul yatırımının daha da değerlenmesini sağlayabilir. Alacağınız evin farklı masrafları olup olmadığına bakın. Tadilat gerektiren durumlar beklenmedik masraflar çıkarabilir. Bazı semtlerde apartman ya da site aidatları yüksek olabilir. Aidatları ve neleri içerdiğini mutlaka öğreniniz.

Evlilikte Bütçe Dengesi

Evlilik, insan hayatının en önemli kararlarından biridir. İki farklı ailede büyümüş kişinin hayatını birleştirmesi ve yeni bir aile kurması çiftlerin yeni ortak kararlar almalarını gerektirir. Çiftlerin birbirinden sakladığı finansal durumlar ailede sorunlara sebep olabilir. Her zaman şeffaf olmakta fayda vardır.

Çiftler evlenmeden önce aile bütçeleri konusunda konuşmalıdır. Şu sorulara cevap vermeleri sağlıklı bir ailenin kurulmasında önemlidir.

o Ailede ortak bir bütçe mi yapılacak yoksa giderler mi paylaşılacak?

o Birikim konusunda nasıl bir yol izlenecek?

o Çiftlerin bakmakla yükümlü olduğu birileri var mı?

o Çiftlerin geçmişten gelen borçları var mı?

o Çiftler geçmişte birisine kefil oldu mu?

Evlendikten sonra ise önemli kararlardan biri de çocuk sahibi olmaktır. Çiftler çocuk sahibi olmayı düşünüp düşünmediklerini konuşmalıdırlar. Çocuk büyütmek, en önemli giderlerden biridir. O nedenle çiftlerin öncesinde bütçelerinin bu döneme hazır olup olmadığını konuşmaları faydalıdır. Çocuğunuzun yaşı ilerledikçe masraflarının artacağını unutmayın.

Sevgilime ne alsam?

Yine bir sevgililer günü geldi çattı, sevgilisi olmayanlar için ayrı bir dert olanlar için ayrı bir dert 14 şubat…Acaba ne alsam?

Elbette size sevgilinize ne alacağınızı söylemeyeceğim, sadece dikkat çekmek için bu başlığı attım😊

Benim dikkat çekmek istediğim konu tamamen duygusal aslında…Yani cepteki duygusalımız…Ne alırsanız alın aldığınız hediyenin size sandığınız daha doğrusu sevgilinizin sandığı kadar mutluluk vermeyeceğini bilin…Çünkü sevgi madde ile sağlanıyorsa o duygu sevgiden ziyade başka bir şey oluyor.

Anlık mutluluklar için uzun süreli borcu boynunuza takmayın. Eğer illaki bir şey alacaksanız, ihtiyacı olan bir şey alın. Sevdiğiniz hem onu ne kadar tanıdığınızı bilir hem de onun bütçesine de katkısı olur. Ha evli misiniz o zaman ihtiyacınızı bugüne denk getirip hediye muamelesi yapın😊

Sadece sevgililer günü için değil her özel için bunu yapabilirsiniz. Doğum günü, evlilik yıldönümü, tanışma yıldönümü, sevgililer günü, anneler günü, babalar günü…offf!

Bitmez bu özel günler…Neredeyse her ay bütçede bir kalem…

Aslında sadece hediyeler için değil kendimiz için de aynı şeyi yapıyoruz. Çok mutluyum bunu hak ettim şu bluzu almalıyım, depresyondayım şu ayakkabıyı alayım…Almadan önce kendimize şu soruyu soralım…

İstek mi ihtiyaç mı?

  • Eğer kışlık bir montunuz yok ise alacağınız mont bir ihtiyaçtır.
  • Bir ya da iki montunuz olmasına rağmen değişik renk ve modellerde başka montlar da almak istiyorsanız bu istektir.

Alışverişe çıktınız ve bir kazağın 700 TL’den 200 TL’ye indiğini gördünüz. Çok iyi bir indirim olduğunu düşünerek kazağı aldınız. Eve geldiğinizde benzer renkte başka kazaklarınızın olduğunun farkına vardınız. İşte pazarlama hileleri bize gereksiz alışveriş yaptırmaktadır.

Özellikle giyim alışverişinde şu soruları sormadan geçmeyelim.

  • Bu ürüne gerçekten ihtiyacım var mı?
  • Bu giysiyi ya da ayakkabıyı kaç değişik şekilde giyebilirim?
  • İnternet alışverişinden bu ürünü daha uygun fiyata bulabilir miyim?

10 saniye kuralı

Alışverişe çıktığınızda “çılgın bir indirim”e rastlayabilirsiniz. Hesapta olmayan alışverişlerinizde derin nefes alıp 10 saniye düşünün. Bu alışverişe gerçekten ihtiyacım var mı diye kendinize sorun.

Evinizde olan, sadece renginden dolayı satın almak istediğiniz şeyleri bir kez daha düşünün. Örneğin kırmızı bir ayakkabı siyah bir ayakkabı kadar çok giyilmez. Bu kırmızı ayakkabıyı hangi kıyafetlerle tamamlayabilirim sorusunda cevabınız belirsiz ise o ayakkabıcıdan hızla uzaklaşın. Alacağınız ürün iyi bir marka olabilir, iyi bir indirim olabilir ama kullanmayacaksanız bu alışveriş mantıklı değildir.

Gençken akan suyun kıymetini bilin!

Tasarruf Üzerine -2-

Tasarruf Ediyor muyuz?

Dünya eskisine göre daha zengin…buna karşın zengin ile fakir arasındaki uçurum daha da açılıyor. Artık ticaret pastasından daha az pay alan, ekonomik konjonktürden çok etkilenen gelişmekte olan ülkelerin tasarruf konusunda daha dikkatli olması gerekiyor. Özellikle yaşanan ekonomik şoklarda, krizlerde bireylerin daha dayanıklı finansal durumda olmaları yaşanan olumsuz etkileri azaltabilir.

Dünyada tasarruf oranlarına bakıldığında durumumuzun pek de parlak olmadığı görülüyor.  Yaklaşık 30 yıldır ülkemizin tasarruf oranı %26’nın üzerine çıkmamış.  Diğer ülkere bakıldığında Katar, Singapur ve Çin’in %40’ın üzerinde tasarruflarına sahip olmaları dikkat çekiyor. Diğer yandan ABD’nin %19, İngiltere’nin %13 ile bizden geride olması da ilginç. Tabi bu ülkelerin gelişmiş olduğunu unutmayalım, kişi başına düşen milli gelirleri bizden oldukça fazla. Bu nedenle tasarruf oranını istikrarlı bir şekilde arttırmanın ülkemizin faydasına olacağı tartışılmaz bir durumdur.

İç kaynaklardan değil de dış kaynaklardan büyüyen bir ülkenin orta ve uzun vadede yaptığı planlar büyük riskler taşır. Bu nedenle, öncelikli olan tasarruf oranının arttırılması ve tasarruf bilincinin geliştirilmesidir. Bu süreç, uzundur ve sabır ister.

Türk toplumunun yüzyıllardır “borçlu bir millet” olma kaderini değiştirmesi kolay değildir. Ancak yapılan düzenlemelerin ve ilerlemelerin kalıcı olması için tasarruf sorunun çözülmesi öncelikli ve elzemdir.

Tasarruf oranımız neden düşük?

Tasarruf yapmakta zorlanan bir ülkeyiz. Tabii bu durumun hane halkının elinde olmayan bazı sebeplerden kaynaklandığını da kabul etmek lazım.

En önemli sebeplerden biri ücretler genel seviyesinin düşüklüğü…yani halk giderlerini karşılayamıyor. İnsanlar yatırım yapması gerektiğini, enflasyona karşı birikimini koruması gerektiğini biliyor ancak uygulamada finansal tutum ve davranış tarafı zayıf kalıyor. Alım gücünün enflasyon sebebi ile düşmesi de eklenince durum daha da zorlaşıyor.

Bir diğer sebep ise gelişmekte olan ve büyümeye odaklanmış bir ülke olan Türkiye’de tüketimin fazla olmasıdır. Kapitalist sistemin doğasında olan tüketim çılgınlığı ve bireylerin borçlanmasının kolaylaştırılması tasarruf edemememize sebep olan etkenlerdendir. Tüketim çılgınlığı, neoliberal (serbestleşme) akımının bizim gibi ülkelere verdiği bir sınav gibi adeta, daha fazla tüket ki daha çok büyüyesin…modaya uy, dışarıda yemek ye, telefonunu 6 ayda bir değiştir, en iyi arabaya sen bin…çünkü sen özelsin ve bu dünyaya bir kez geldin…TV’yi açın tüm reklamlar bu fikir üzerine kuruludur…Türkiye’de 1980’lerden sonra çok şey değişti. Harcamalar, beklentiler de bu değişimden nasibini aldı. Eskiden insanlar önce biriktirir daha sonra satın almak istediği malı, hizmeti alırdı. Ancak günümüzde insanlar satın almak için beklemiyor.

Tasarruf etmek için hayatımızda neleri gözden geçirmeliyiz?

İster sabit yani düzenli gelirli isterse düzensiz gelirli bireyler olalım tüketim konusunda dikkat etmemiz gereken bazı konular var. Öncelikle gelirimize uygun bir yaşam tarzı belirlemek ile başlayabiliriz. Çevrenizde yaşam standardı sizden yüksek olan kişiler mutlaka olacaktır. Buna karşın bu kişilerin çok mutlu olduğunu da söyleyemeyiz.

Araştırmalar gösteriyor ki alışılmış yüksek yaşam standardı bir süre sonra kişiye normal geldiği için mutluluk vermiyor. Aksine gelir kaybına uğradığında daha çok acı veriyor. Bu nedenle eğer çok büyük bir servetin sahibi değilsek bütçemizi kontrol altında tutmayı bilmek yarın için yapılabilecek önemli bir yatırımdır.

Tasarrufta vazgeçilmez bir unsur: Bütçe Planı

Maaşınız yeni yattı:) İlk önce ne yapıyorsunuz? Bütçe planınız var mı?

Tüm borçlarınızı ödeyip kalanını ihtiyacınız oldukça ATM’den mi çekiyorsunuz? Bu şekilde tasarruf edebildiniz mi? Hayır dediğinizi duyar gibiyim. Çünkü tasarruf yapılacaksa bunu giderlerden sonra artan para ile yapmak tasarrufta yapılan yanlışlardandır.

Tasarruf yapmak için ön koşul; gelirlerinizin giderlerinizden fazla olmasıdır. Asgari koşullarda bir yaşam sürüyorsanız buna diyecek bir sözüm yok. Türkiye’de ücretler genel seviyesi düşük, kabul ediyorum. Üstelik 10 yılı aşkın süredir dizginlenen enflasyon yeniden hortladı…Bu durumda özellikle büyükşehirlerde yaşamın ne denli pahalı olduğunu en çok halk biliyor, bu pahalılığı derinden yaşıyor…

Az ya da çok fark etmez tasarruf etmek bir yaşam biçimidir. Hayatınıza bu alışkanlığı getirdiğinizde farkı göreceksiniz. Bunun için önce bir bütçe planı oluşturmak şart. Yani gelirlerinizi ve giderlerinizi not almadan olmaz.

  • İsterseniz küçük bir deftere,
  • İsterseniz bilgisayarda bir Excel programına,
  • Ya da son zamanlarda akıllı telefonlarda da bütçeniz için planlanmış ücretsiz uygulamalar da var. Bunlara da bakmanız iyi olur.

Bütçe yaparken bazı noktalara dikkat etmek gerekiyor.

Bütçeniz gerçekçi olmalı. Çok tasarruf etmek için kısıtlı bütçe oluşturmak uzun vadede bütçe planınızı bozmanıza sebep olabilir. Önce sabit giderler ödenmeli. Kira, fatura gibi. Sonra tasarrufunuzu ayırın. Kalan tutarı en son değişken giderleriniz için kullanın. Önce harcamalarınızı yapar, sonra tasarruf ederseniz çok zorlanırsınız. Bütçe iki taraflı bir dengedir. Sadece giderleri kısmayı değil gelirinizi arttırmayı da düşünün. Özellikle sabit gelirlilerde bütçe aylık oluşturulmalı.

Tasarruf ne zaman ayrılır?

Ünlü yatırımcı Warren Buffet’in tasarruf ilkesine göre; tasarruf harcamalardan önce ayrılır.

Yapılan araştırmalar ülkemizde bireylerin yarısından fazlasının önce harcamaları yaptığını sonra kalırsa tasarruf ayırdığını gösteriyor. Günümüz yaşam şartlarında kalırsa tasarruf ederim mantığı ile birikim yapmak neredeyse imkânsız. Çünkü ay sonuna kadar mutlaka bir harcama çıkacaktır. Özellikle bayramlarda ve özel günlerde bütçemiz dengesini şaşabilir. Bu nedenle bu tür aylar için diğer aylara göre daha esnek bir bütçe oluşturmanız iyi olur.

İşsiz kalma durumuna karşı hazırlıklı olmak gerekir. İnsanlar hangi gelir ve eğitim seviyesinde olursa olsunlar hayatlarının bir döneminde işsiz kalabilirler. Bu bazen işyerinin kararıdır, bazen de çalışanın. İşsizlik durumuna karşı en az 6 ay bütçenizde sıkıntı yaşamadan yaşamınızı sürdürebileceğiniz birikim geleceğe dair finansal korkularınızı azaltabilir.

Tasarruf Üzerine -1-

En bilinen anlamı ile tasarruf; para biriktirme anlamına gelir. Tasarruf aslında bir alışkanlıktır. Önemli olan tasarruf ettiğiniz miktar değil tasarruf etmiş olmanızdır.

Mesela her yıl maaşınıza gelen zammı, sanki hiç zam almamış gibi biriktirmek tasarruf etmenin yollarından biridir. Böylelikle bütçenizde hem ciddi bir değişim olmaz hem de tasarrufu bir yaşam şekline dönüştürmüş olursunuz. Elbette enflasyon diye bir gerçek var. Fiyat artışları bütçemizi etkiliyor. Ancak düşük bütçede gelir artmıyorsa bahsettiğim bu yöntem kısmen rahatlatıcı olabilir. Önemli olan tasarruf yapmaya alışmaktır. Yine de asgari ücretliye diyecek lafım yok, benim kastettiğim daha çok orta direk…

Küçük miktarlarda da olsa düzenli birikim yapmanın mucizevi bir gücü vardır. Her ay 200 TL biriktirdiğinizi düşünün. Bir yıl sonra 2400 TL olacaktır.

Tasarruflu olmak ile cimri olmak arasında ciddi bir fark var. Tasarruflu olmak, yaşamınızı sürdürmek için gerekli olan harcamaları yapıp istek ve ihtiyaçları ayırt ederek bütçenizden arttırmanızı ifade eder. Evde 5 çift ayakkabınız varken 6. ayakkabıyı almamak tasarruflu olmaktır. Oysa cimrilik yaşamı sürdürmek için gerekli olan ihtiyaçları dahi almamaktır. Sadece bir çift eskimiş ayakkabısı olan birinin para harcamamak için yeni bir ayakkabı almaması cimriliktir.

Neden tasarruf etmeliyiz?

İnsan parayı üç amaçla kullanır.

  • Parayı değişim aracı olarak kullanırız. Örneğin marketten 10 yumurta alıp 5 TL verdiğimizde para burada bir değişim aracıdır. Paranın icadından önce insanlar takas sistemi ile alışveriş yapıyorlardı. Örneğin; 10 yumurta almak için 2 kilo elma veriyorlardı. Takas sisteminin değer ölçümü çok zordu. Para, bu sorunu ortadan kaldırdı.
  • Parayı tasarruf aracı olarak değerlendiririz. İnsanoğlu paranın icadından beri çeşitli sebeplerle tasarruf etmeye ihtiyaç duymuştur. Beklenmedik olaylar karşısında önlem almak için, ulaşılmak istenen parasal bir hedef için (ev ya da araba alma gibi) günlük ihtiyaçlarımızdan arttırdığımız tutarları biriktiririz.
  • Parayı spekülatif amaçlı kullanırız. Her insan böyle bir hedef belirlemese de serbest piyasa ortamında kelepir dediğimiz ucuza mal edilen yatırım imkanları için de para tutan bir kesim mevcuttur. Bu amaç tasarruftan farklıdır. Genellikle olağanüstü durumlar için belirli bir tutar ayıran orta ve üst gelir grubundaki insanlar spekülatif amaçlı para ayırırlar.

Bu üç maddeden birincisi yani günlük ihtiyaçlarımızı karşıladığımız paranın değişim aracı olma özelliği artık tüm insanların hedefidir. Spekülasyon amacı daha az sayıda insana hitap eder. Ancak tasarruf yapmak giderek önemi artan bir durumdur. İnsanlar olağanüstü durumlar için ve geleceğe dair hayalleri için birikim yapmayı tercih ediyorlar. Herkesin bir hayali var. Bazıları eğitim amacıyla, bazıları kiradan kurtulmak için, kimileri ise araba almak için tasarruf ediyor.

Nasıl tasarruf edebiliriz?

Günümüz şartlarında tasarruf etmek kolay değil. Ücretler genel seviyesi düşük ve enflasyon sorunumuz var. Ancak ileriki yıllarda bu şartların iyileşeceği ya da daha kötüye gideceği belli değil. Bu nedenle bireysel olarak bizim tasarruf etmemiz artık bir zorunluluk halini aldı.

Tasarruf etmenin en iyi yolu; bir hedef belirlemektir. İnsan beyni bir hedef belirlediği zaman motivasyonu artar. İnsan, genellikle hedef belirlemeden yaptığı tasarrufta eğer bütçesinden artarsa biriktirir.

İnsanın bir hedefi olmadığı zaman en ufak plan değişikliğinde ayırdığı tasarruftan harcama yapabilir. Tam aksine hedefiniz olduğunda örneğin bir araba alma hayaliniz varsa tasarruf ederken arabayı hayal ederiz, rengini, modelini, gezmek istediğimiz yerleri, tatilleri düşünür harcamaktan vazgeçeriz.

Hedef belirlemek insan için zor bir konu değil. Çünkü herkesin bir hayali var. Bulunduğunuz yaş grubuna göre, cinsiyetinize, medeni durumunuza göre hedefleriniz değişebilir. Üniversiteden yeni mezun bir genç yabancı dilini geliştirmek için yurt dışına gitmek ister, yeni evli bir çift ev ya da araba sahibi olmak ister.

Zor olan bu hedefe uymak. Tasarruf etmek psikolojik olarak eskisine göre daha zor. Eskiden ürün çeşidi azdı. AVM yoktu, reklamlar bu denli uyarıcı değildi, en önemlisi sosyal medya yoktu. Şimdi her yerde telefonunuza indirim mesajları geliyor, çok çeşitli ürünler ortaya çıkıyor. İnsanın kendini tutup tasarruf etmesi zorlaşıyor.

Unutmamak gerekiyor ki yaşlandıkça emeklilik dönemine yaklaşıyoruz. Yaptığımız mesleklerin çoğunda belirli bir yaştan sonra verim düşüyor. Bu nedenle su akarken testimizi doldurmamız gerekiyor.

  • Tasarruf hedefine ulaşmak için kısa ve uzun vadeli hedefler belirleyin…
  • Kısa vadeli hedefler: 2020’de 10.000 TL tasarruf edeceğim.
  • Uzun vadeli hedefler: 40 yaşıma kadar (30 yaşında biri için) bir ev sahibi olacağım.

Herkesin büyüdüğü aile yapısı, çevresi, eğitimi, değerleri farklıdır. Dolayısıyla hedeflerimiz da farklı. Başkalarının hedeflerini benimsemeyin.

Bankalar Yasal Tefeci Mi?

Teoride bankaların fon piyasasının can damarı olduğu, ülke ekonomisinin önemli bir göstergesi olduğu su götürmez bir gerçek. Ancak, bugün bankacılığın sosyo-ekonomik açıdan değerlendirildiğinde çok da masum olmadığı ortadadır. Muazzam kar rakamlarının açıklandığı gelişmekte olan liberal bir ülkede alt ve orta gelir grubunun bankalara ödedikleri faiz ve borç döngüsü insafsızca ve gün geçtikçe büyümektedir. Liberalleşmenin gelir dağılımını açması ve tüketime iten unsurların zirve yaptığı toplumda asgari ücretlinin tek dayanağı ihtiyaç kredisi ve kredi kartlarıdır. Bu finansal araçlar, yanlış kullanılmakta ve sanki her şey mükemmel izlenimi yaratmaktadır. Ve fakat olmayan paranın harcanması ile borç büyümekte, vatandaş borcu borçla kapatma yoluna gitmektedir. Tabi, maaşların %4 arttığı bir ortamda bu pek mümkün olamamaktadır.

Bankalar, güven odaklı kuruluşlar oldukları ve ekonomide reel-finansal sektörlerin etkileşimini sağlama işlevleri olduğu için aslında özel sermayeli de olsa birer “kamu malı”dır. Diğer bir ifade ile kamunun yararını gözetmesi gereken kuruluşlardır. Devletin, bankaları sadece denetlemesi, düzenlemesi ve gözetmesi ülke için yeterli olmayıp sosyal yapıda meydana gelen yıpranma ve gidişatı da kontrol altına alması uzun vadede önem arz etmektedir.

Özellikle son 10 yıldır, ülkemizde bankacılık sektörü ciddi bir rekabet içerisinde. Her yıl karlarını bir önceki yıldan daha da yüksek tutmaya çalışan, pastadan daha fazla pay almaya çalışan bankaların sayısı yabancı bankaların ilgisi ile artmaktadır. Global finansal krizden sonra faizlerin düşmesi ile birlikte bankalar faiz gelirlerinden istedikleri oranda elde edemedikleri karın acısını diğer finansal hizmetlerden sağladıkları ücret, masraf ve komisyonlardan çıkarmaya çalışmaktadırlar. Tüketiciye kolaylık sağlayan finansal ürünler bir süre sonra kabusa dönüşmektedir.

Son dönemde kiralık kasa ziyaretinden tutun da ATM kullanımına kadar birçok finansal hizmette yok artık dedirten masraflar ortaya çıkmıştır. Tüketici, bankaları aldıkları her hizmetten adaletsiz oranlarda masraf alan fırsatçı bir kuruluş olarak görmektedir. Ancak maalesef tüketiciler mecburiyetten bankalardan yakasını kuramamaktadır. Bankalar, artık neredeyse şubeye girildiğinde ayak bastı parası alacakmış hissiyatı yaratmaktadır.

Hizmet karşılığından ödenen ücret, masraf ve komisyonların son derece adaletsiz ve fırsatçı bir yaklaşım sergilediğine birçok örnek olay gösterilebilir. Örneğin; bir üniversite öğrencisinin hesabında 10 TL olduğunu ve hesabının olduğu bankanın bulunduğu yerde olmaması nedeni ile ortak ATM’den nakit çekmek istediğini varsayalım. Bu durumda, banka 10 TL’nin 3’ünü kesiyor ve öğrenciye 7 TL’ye kalıyor. Bu, tüketiciye sağlanan bir kolaylıktan çok tüketicinin çaresizliğinden faydalanmaktadır. Sadece para çekme gibi bir işlemin %30 oranında bir kesintiye tabi tutulması normal değildir. Buna benzer pek çok örnek de gerek ya yazılı gerekse görsel basında yer almaktadır.

Diğer yandan kredi kartı ücreti, hesap işletim ücreti gibi ücret ve komisyonların iptali için tüketici mahkemesine başvuranların dava sonuçları çelişkilerle dolu. Hakimlerin konu ile ilgili ihtisas sahibi olmamaları, bilirkişilerin banka lehine karar almaları aynı nitelikli iki davanın farklı sonuçlanmasına sebep olmaktadır. Ayrıca, BDDK kamuoyuna yaptığı açıklamada tüketicilerin hizmet aldıkları sözleşmeleri iyi okuyup imzalamaları gerektiği, tahsil edilen ücret, masraf ve komisyonların iptalinin BDDK yetkisinde olmadığını belirtmiştir.

Özetle, tüketici kime başvuracağını şaşırmış durumda. Bankalar artık birer “yasal tefeci” algısı yaratmaktadır. Bu kar iştahının nereye gideceği merak konusu. Yapılması gereken açık: Bankacılığın otoritesi olan BDDK, tüm bankaların uygulamak zorunda olduğu ücret, masraf ve komisyon listesini tüketicinin zararına olmayacak şekilde makul düzeyde ayarlamalıdır. Yoksa BDDK’nın sahip çıkmadığı düzene mahkeme ne yapsın…

Türkiye’nin Borçlanma Yapısındaki Değişim ve Ekonomiye Etkileri

                 “Bir ulusu fethetmenin ve köleleştirmenin iki yolu vardır. Birisi Kılıçla, Diğeri Borçla…”  John Adams (1735–1826)

Tarihte, Devlet borçları hep var olmuştur. Dünyada serbest ekonomiye geçiş dönemi olarak kabul edilen 1980’lerden sonra ülkelerin borçlanma sistemlerinde de değişimler görülmüştür. Devletlerin gelirleri giderlerini karşılayamadığı durumlarda borçlanması normal bir durumdur. Ancak, borçlanma bir finans aracı haline getirildiğinde faiz sarmalı ile birlikte orta ve uzun vadede ülke ekonomisini çıkmaza sürüklemektedir. Bu noktada cevabı aranan soru şudur: Borçlanmanın kolaylaştırılması ekonomiye nasıl etki ettiğidir. Burada, kolay borçlanmadan kasıt, daha az kritere bağlı olarak borç alabilme durumudur.

Borçlanma politikaları uzun dönemde ülke ekonomisinin kaderini belirler nitelikte hayati bir konudur. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde borçlanan ister kamu ister özel sektör ve hane halkı olsun ülkede borçlanmanın artması başka bir makroekonomik sorundan çıkabilecek herhangi bir mali krizi daha da derinleştirecektir. Üretiminde artış olmayan ancak hissedilir derecede gelişen bir ülkenin söz konusu gelişmedeki kaynağı aşırı borçlanma olarak açıklanabilir. Ülkelerin borçlanma politikalarının sürdürülebilirliği, alınan borcun hangi yatırımlarda kullanıldığı ve yapılan yatırımın getirisinin borçlanmanın üzerinde olduğu durumlarda söz konusu olabilmektedir.

Dış borçlanmayı ülke içinde yerleşik kuruluş ve kişilerin, ülke dışında yerleşik kuruluş ve kişilerden kısa, orta ve uzun vadeli dış kredi sağlaması olarak tanımlamak mümkündür.[1] Gelişmekte olan ülkelerin dış borçlanmaya ihtiyaç duymalarının birçok sebebi vardır. Bunlardan öne çıkanlar şöyledir: yetersiz iç tasarruf, sanayileşme ve kalkınma çabalarının büyük miktarda finansmanı zorunlu kılması, sanayi üretiminin büyük ölçüde ara mal ithalatına dayalı olması sebebiyle dışa bağımlılık, dış ticaret ve ödemeler dengesi açıkları ve bunları finanse edecek ulusal döviz miktarının yetersiz kalması, askeri harcamaların zaman zaman büyük boyutlara ulaşması, kamu açıkları, yurtiçi finansmanın yurtdışı finansmana göre daha pahalı olması, ekonominin kısa vadeli sermaye akımlarına açık olması, vadesi gelen dış borçların yine dış borçlar ile çevrilmeye çalışılmasıdır.[2]

Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde dış borçların yarattığı “dış borç yükü”, geri ödenmeleri sırasında ekonomik açıdan olumsuz yönde etki yaratmaktadır. Dış borç kullanımının gelecek dönemlerin iç tasarruflarının bugünden kullanımı anlamına gelmesi ve gelecek nesillerin vergi-borç yükünü ağırlaştıracağı beklentisi, gerek dış borç gerekse sağlanan fonların rasyonel kullanımı büyük önem arz etmektedir.[3]

Ülkemizde dış kaynak kullanımı artarak devam etmektedir. Ancak, dış borçlanma yapısında bir değişim mevcuttur. Daha önce kamu açıkları ya da kamu kesiminin tasarruf açığının kapatılması için kullanılan dış borçlar, son yıllarda yoğun bir şekilde özel sektör tasarruf açığının kapatılması için kullanılmaktadır.[4] Diğer bir ifade ile artık devlet değil özel sektör ve hanehalkı borçlanmaktadır. Bu durumda değişen sadece borçlananın hangi kesim olduğu değil, aynı zamanda borcun vadesinin kısa ve maliyetinin arttığı gerçeğidir.

Son Dönemde Borçlanma Politikasındaki Değişimler ve Ekonomiye Etkileri

Türkiye’de vergi toplayamamanın kaynak sıkıntısı, borçlanmayı vergi yerine ikame ederek çözmeye yönelmiş, başlangıçta olumlu imiş gibi görünen bu politika zaman içerisinde vergi toplama konusunda yaşanan sıkıntıları arttırmış, kamu giderleri kısılamamış ve iç borçlanma sınıra dayanmıştır. Bu durum, Türkiye’de bunalımlı bir kamu finansmanını yaratmıştır. Vergiyi, bir süre borçlanma ile ikame etmek mümkündür. Ancak, borçlanmayı bir finans yönetimi olarak kullanmak çözüm yolu değildir.[5]

Grafik 1: 1940’dan Günümüze Dış Borç Stokunun Seyri (Milyon Dolar)

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, http://www.hazine.gov.tr/default.aspx?nsw=EilDPQez15w=-H7deC+LxBI8=&mid=120&cid=12&nm=634, (10.04.2014)

Grafik 1’de 1940 yılından günümüze kadar olan dış borç stokunun milyon dolar cinsinden seyrine yer verilmiştir. 1980’lere kadar oldukça düşük seviyelerde seyreden dış borç stokumuz tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de baş gösteren liberalleşme hareketleri ile birlikte artmaya başlamıştır. 2000’li yıllar geldiğinde ise dış borcun artış hızı yükselmiş, 2000 yılından bu yana 4 kat artmıştır. Sözkonusu artış hızının devamı halinde dış borç stoku uzun dönemde Türk ekonomisi için bir tehdit unsuru olabilir.

Grafik 2: Türkiye’nin Borçluluk Sınırına Göre Durumu (%) (1990–2013)

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı,

http://www.hazine.gov.tr/default.aspx?nsw=EilDPQez15w=H7deC+LxBI8=&mid=120&cid=12&nm=634, (10.04.2014)

Grafik 2’de ise 1990–2013 yılları arasında Türkiye’nin borçluluk sınırına yer verilmiştir. Uluslararası literatürde %50 olarak kabul edilen borçluluk oranı, 2000–2001 bankacılık krizleri ile birlikte aşılmış olup daha sonra yine bu sınırın altına gerilemiştir. Ancak 2013 yılı itibari ile %50 sınırına yaklaşan bir oran sözkonusudur.

Toplam dış borç stoku, kredi ve tahvil stoku şeklinde iki ana kalemde izlenmektedir. Kredi stoku, bir önceki dönemden devreden miktara, ilgili dönem içinde yurt dışından sağlanan kredilerin eklenmesi ve dönem içinde gerçekleştirilen anapara ödemelerinin düşülmesi ile hesaplanmaktadır. Tahvil stoku ise, bir önceki dönemden devreden tahvil toplamına ilgili dönem sonuna kadar gerçekleştirilmiş olan tahvil ihraçlarının eklenmesi ve ilgili tarihe kadar gerçekleştirilmiş olan anapara ödemelerinin düşülmesi ile hesaplanmaktadır.[6]

Grafik 3: 1990’dan Günümüze Kamu- Özel Dış Borç Stoku Dağılımı (Milyon Dolar)

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, http://www.hazine.gov.tr/default.aspx?nsw=EilDPQez15w=-H7deC+LxBI8=&mid=120&cid=12&nm=634, (10.04.2014)

Grafik 3’te 1990 yılından günümüze dış borç stokunun özel-kamu ayrımında dağılımına yer verilmiştir. Grafikte de görüldüğü gibi, Türkiye’nin dış borç stokunu oluşturan özel sektör borçlanması yıllar itibari ile ciddi bir artış göstermiştir. 2013 yılına bakıldığında toplam dış borcun yaklaşık üçte ikisinin özel sektöre ait borçlar olduğu görülmektedir. Diğer bir ifade ile, özel sektör borçlandırılmakta, kamunun toplam dış borç içerisindeki payı azaltılmaktadır.

Grafik 4: Yurt Dışı Piyasalarda İhraç Edilen Tahvil Tutarı (Milyon Dolar)

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, http://www.hazine.gov.tr/default.aspx?nsw=EilDPQez15w=-H7deC+LxBI8=&mid=120&cid=12&nm=634, (10.04.2014)

Grafik 4’te ise yurtdışı piyasalarda ihraç edilen tahvilin milyon dolar cinsinden tutarına yer verilmiştir. Grafik 2’te yer alan toplam dış borç stokundaki durum burada da görülmektedir. 2010 yılına kadar özel sektörün payının bulunmadığı yurtdışı tahvil ihracında 2010 yılından sonra özel sektörün payı giderek artmıştır. Yine de, tahvilde en yüksek pay halen kamudadır.

Sonuç

Küreselleşme ile birlikte ülkelerin daha fazla kaynak ihtiyacı, borçlanmayı kaçınılmaz kılmıştır. 1980’li yıllar ile birlikte yoğunlaşan liberalleşme hareketleri sermayenin önemini arttırmış, uluslar arası sermaye arayışı hız kazanmıştır. Özellikle sermayeye ulaşmada zorluk çeken gelişmekte olan ülkeler, bu süreçte borçlanma kıskancında kalmışlardır. Borçlanmayı bir finansman yöntemi olarak kullanmak durumunda kalan gelişmekte olan ülkeler, zaman ilerledikçe bu durumun bağlayıcı etkilerini yaşamaktadırlar.

Bir ekonomi iki yolla toplam talebi arttırabilmektedir. Biri toplam gelirin artması diğeri ise borçlanmanın artmasıdır. Türkiye, son dönemde borçlanmayı arttırarak toplam talebi arttırma yoluna gitmiştir. Kısa vadede olumlu imiş gibi görünen bu politikalar, ülkemizi ve hanehalkını krizlere karşı hassas hale getirmektedir. Gerçekte toplam gelirin artmadığı sanal bir büyüme olan borçlanarak büyüme yöntemi uzun vadede sürdürülebilir değildir.

Türkiye’nin borç sarmalından çıkabilmesi için kendi tasarruf ve kaynaklarını doğru politikalar ile kullanması gerekmektedir. Ülkemizde uygulanan politikalar borçluluğu arttırmaktadır. Türk ekonomisi, katma değeri düşük, yetersiz üretim ile kaynaklarını verimsiz kullanmakla birlikte mevcut üretim ile de tasarruf edememektedir. Uzun vadede ekonomik istikrarın sağlanması için katma değeri yüksek yatırımların yapılması, alınan borçların verimli alanlarda kullanılması ülkemizin faydasına olacaktır. Bir diğer nokta ise, borçlanma piyasasındaki uzun vadeli ve düşük faizli finansman kaynaklarını devletin kullanması sebebi ile özel sektöre daha kısa vadeli ve yüksek faizli finansman kaynakları bırakılmaktadır. Bu durumda özel sektörün yatırım maliyetinin artması sebebi ile istihdam yaratmada sıkıntılar yaşanmaktadır.

 

[1] Ahmet Turan Adıyaman, Dış Borçlarımız ve Ekonomik Etkileri, Sayıştay Dergisi, Sayı:62, 2006, s.22.

[2] Gülden Ülgen, “Türkiye’de Dış Borcun Sürdürülebilirliği” Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt XX, Sayı:1, 2005, s.21.

[3] Abdurrahman Akdoğan, Kamu Maliyesi, Gazi Kitabevi, 9. Baskı, Ankara, 2003, s.426.

[4] Binhan Elif Yılmaz, Türkiye’nin Değişmeyen Kaderi: Borç Çıkmazı, Derin Yayınları, İstanbul, 2008, s.240.

[5] Mahfi Eğilmez, Hazine, Remzi Kitabevi, 10. Basım, İstanbul, 2012, ss.94-95.

[6] Binhan Elif Yılmaz, a.g.e., s.242.